DEVLETİN VAKARI, HUKUKUN TERAZİSİ!

Muhittin Çaçan

İran’da anlatılan eski bir siyasi fıkra vardır. İlk bakışta güldürür, ardından insanın yüzündeki tebessümü dondurur. Çünkü bazı fıkralar, tarih kitaplarının sayfalarca anlattığı siyasi çelişkileri birkaç cümleye sığdırır.

Yükseköğrenim için Paris’e giden İranlı bir genç, 1979 Devrimi’nden yıllar sonra ülkesine döner. Tahran’da bir büfeye uğrayıp Amerikan sigarası ister. Büfeci, kaçak sigaraların artık camilerde satıldığını söyler.

Genç şaşırır:

— Camide sigaranın ne işi var? Hacılar, hocalar nerede?

— Onlar üniversitede!

— Peki, bilim insanları nerede?

— Cezaevinde!

— Cezaevlerinde hırsızlar, yolsuzlar, katiller olmaz mı?

Büfeci acı acı gülümser:

— Beyim, onların hepsi parlamentoda!

Bu anlatı tarihsel bir belge değil, siyasi hicivdir. Fakat İran’da 1980’de başlayan Kültür Devrimi sırasında üniversitelerin kapatılması, öğrencilerin ve akademisyenlerin ideolojik gerekçelerle uzaklaştırılması belgelenmiş olaylardır. Fıkranın sorduğu soru hâlâ geçerlidir: Kurumların adı aynı kalırken temsil ettikleri değerler nasıl aşınır?

Üstelik İran’da üniversite öğrencileri, 1979’daki monarşi karşıtı hareketin önemli aktörlerindendi. Devrimin hemen ardından aynı üniversitelerin ideolojik mücadele alanına dönüşmesi, siyasi iktidar değişikliğinin tek başına özgürlük getirmediğini gösterdi. Tarihin bu ironisi, kurumların kişilere göre değil ilkelere göre korunmasının neden hayati olduğunu anlatır.

Üniversitenin itibarı bilimsel özgürlükten, yargının saygınlığı adaletten, parlamentonun gücü millet iradesinden doğar. Bunlardan biri zedelendiğinde yalnız bir kurum değil, toplumun ortak geleceğe duyduğu güven de zarar görür. Devlete bağlılık ile herhangi bir siyasi yönetimin her kararına koşulsuz destek vermek aynı şey değildir.

Siyasetin kolaycılığı, karmaşık meseleleri iki seçeneğe indirmesidir: Ya hukuk taleplerinden vazgeçilecek ya devletin bütünlüğü tartışmaya açılacak! Oysa bu sahte ikilem, Cumhuriyetin kuruluş felsefesine de aykırıdır. Hukukun üstünlüğü ile millî bütünlük birbirine rakip değil, birbirini güçlendiren ilkelerdir.

Korkunun siyasetteki etkisi tam da bu noktada ortaya çıkar. İnsanlara bir tehdidin yalnızca belirli bir siyasi tutumla önlenebileceği söylendiğinde, uygulamaların doğruluğu sorgulanamaz hâle gelebilir. Oysa millî güvenliği güçlü kılan, tartışmasız kabul edilen kararlar değil, denetlenebilir kurumlar ve vatandaşın adalete duyduğu güvendir.

1920’de İstanbul işgal altındayken Osmanlı Meclis-i Mebusanı çalışmalarını sürdüremedi. 23 Nisan’da Ankara’da açılan Büyük Millet Meclisi, milletin kaderini yabancı başkentlerin himayesine bırakmayan tarihsel bir iradenin merkezi oldu. Millî Mücadele yalnız toprak savunması değil, egemenliğin kaynağını millette gören bir siyasi tercihti.

Dönemin savaş şartlarıyla bugünün demokratik hayatı elbette aynı değildir. Fakat kurucu tecrübenin verdiği ders açıktır: Vatanın geleceği bir zümrenin özel tasarrufuna bırakılamaz. Siyaset gelir geçer; millî egemenlik, bütün vatandaşların ortak hakkı olarak kalır.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 2. maddesi demokratik, laik ve sosyal hukuk devletini; 3. maddesi ülkenin ve milletin bölünmez bütünlüğünü güvenceye alır. 4. maddesi bu esasların değiştirilemeyeceğini belirtir. Devletin bekasını savunmak, hukuki güvenceleri ikinci plana atmayı gerektirmediği gibi, özgürlükleri savunmak da üniter yapıyı reddetmek anlamına gelmez.

Son dönemde basın ve yargı eksenindeki tartışmalar, söz ile hukuki sorumluluk arasındaki ayrımı yeniden hatırlattı. Bir yayındaki görüşler elbette eleştirilebilir; fakat adli işlemlerin gerekçesi siyasi beğeniye değil, kanuna ve delile dayanmalıdır. Anayasa’nın ifade ve basın özgürlüğünü güvenceye alan hükümleri kadar, suçun ve cezanın şahsiliği de hatırlanmalıdır. Konuşanların özen göstermesi önemlidir; karar verenlerin hukuka özeni ise devlet ciddiyetinin gereğidir.

Van’dan yansıyan konferans görüntüleri de başka bir hassasiyeti gündeme getirdi. Türkiye Barolar Birliği, silahlı bir terör örgütünün kurucusunu yücelten poster ve sloganlara ilişkin görüntüleri kabul edilemez buldu. Etkinliğin salonu kiralayan ayrı bir yapı tarafından düzenlendiği açıklandı; bu sebeple salonun sahibi olan kuruluşun bütün mensuplarını suçlamak doğru olmaz.

Van, Türkiye’nin tarihî ve kültürel zenginliğinin parçasıdır. Mesele, bir toplantıda kullanılan sembollerle ortak vatandaşlık hafızasının karşı karşıya getirilmesidir. Hukukun görevi de herkesi aynı ölçüyle değerlendirmek, ne topluca suçlama yapmak ne de haklı kaygıları görmezden gelmektir.

Bununla birlikte insanın aklına şu soru geliyor: Türkiye Cumhuriyeti bir savaşa girmiş de mağlup mu çıkmıştır? Elbette hayır! Bu devletin bağımsızlığı, bir toplantı salonundaki sembollere göre değişmez. Komünal yaşam iddiasıyla silahlı bir geçmişin övülmesinin aynı sahnede buluşması, barış sözünün nasıl anlaşılması gerektiğini sorgulatır. Demokratik görüş açıklamak başka, şiddeti çağrıştıran sembolleri yüceltmek başkadır.

Toplumun sinir uçlarıyla oynamayın! 6–7 Eylül 1955’te Selanik’te Atatürk’ün evine bomba atıldığı haberinin ardından yükselen gerilim, başta Rum vatandaşlara yönelen ağır saldırılarla sonuçlandı. Bugünkü görüntüler o trajediyle bir tutulamaz; ancak tarihsel ders açıktır: Toplumun hassasiyetlerini kışkırtmak, barışa değil güvensizliğe hizmet eder. Millî birlik, üzerinde deney yapılacak bir toplumsal refleks değildir.

1955’in acısı, kışkırtılmış öfkenin en çok birlikte yaşamak zorunda olan komşuları yaraladığını hatırlatır. Bu nedenle millî hassasiyetlere sahip çıkmanın yolu, öfkeyi büyütmek veya insanları kimliklerine göre ayırmak olamaz. Gerçek vatanseverlik, geçmişteki hataları da dürüstçe görebilmek ve benzer acılara geçit vermeyecek hukuk düzenini savunmaktır.

Türk milliyetçiliğinin tarihsel temellerinde bağımsızlık, egemenlik, ortak kültür ve vatanın bütünlüğüne bağlılık vardır. Cumhuriyetin kuruluşuyla bu değerler, yurttaşlık hukuku ve çağdaşlaşma düşüncesiyle birleşmiştir. Bir devletin büyüklüğü yalnız sınırlarını korumasında değil; vatandaşına adalet sunmasında, çocuklarını okutmasında, bilim insanlarını desteklemesinde ve farklı düşüncelerin hukuk içinde yaşamasını güvenceye almasındadır.

Sakarya’nın direnci, Dumlupınar’ın zaferi ve Ankara’daki kurucu irade, Türk devletinin tarihsel hafızasında silinmez yer tutar. Bu miras, geçici siyasi hesaplara sığmayacak kadar değerlidir. Türkiye Cumhuriyeti’nin demokratik, laik, üniter hukuk devleti niteliği; milletin ortak geleceğinin güvencesidir. Doğmamış nesillere bırakılacak asıl emanet, yalnız güçlü bir devlet değil, gücünü adaletle kullanan bir devlettir.

Böyle bir devlet, eleştiriden korkmaz; çünkü meşruiyetini alkıştan değil Anayasa’dan alır. Kamu görevlisinin liyakati, mahkemenin bağımsızlığı, üniversitenin araştırma özgürlüğü ve basının sorumluluğu aynı kurumsal bütünün parçalarıdır. Türk milletinin tarihsel birikimine yakışan da bu kurumların birbirini zayıflatması değil, hukuk temelinde birbirini tamamlamasıdır.

İran fıkrasındaki büfeci hiç değilse her soruya bir cevap bulabiliyordu. Siyaset dünyasında ise bazen dün sakıncalı görülen bir düşünceye bugün başka isim verildiği oluyor. Şartların değişmesi anlaşılabilir; değişmeyen ilkenin hangisi olduğu da açıklanabilmelidir. Çünkü tarih, hangi koltukta oturulduğundan çok, o koltukta neyin savunulduğunu hatırlar.

Fıkradaki gence son bir soru daha sordurulsaydı ne derdi?

— Peki, akıl, vicdan ve ilke nerede?

Büfeci yine gülümserdi:

— Beyim, hepsi yerinde. Yalnız kullanmaya sıra gelince herkes birbirine havale ediyor!