Iğdır ili M.Ö. 4000 yıllarında Ağrı Dağının kuzey yamacı Korhan yaylasında kurulmuştur. Kuruluşundan 5.664 yıl sonra 29 Mayıs 1664 de meydana gelen ve bir hafta süren deprem sonucu, Iğdır kalesi ve şehri yıkılmış, sağ kurtulanlar ovaya indirilerek Baharlı( Baharlu ) köyü yakınında yine Iğdır ismi ile bugünkü yerleşim oluşturulmuştur.
Jeologların son analizlerine göre 7.2 ile 7.5 büyüklüğünde olduğu tahmin edilen bu deprem, sonucu Iğdır, Ağrı, Kars, Tiflis, Nahçivan, Tebriz gibi geniş bir çevre etkilenmiş. Yaşanan deprem sonucu büyük patlama, heylan ve sis bulutu yaşanmış, Binlerce can ve mal kayıbı yaşanmıştır. Iğdır o tarihte Safevi devleti hakimiyetinde bulunmaktaydı.
Deprem sonrası hayatta kalanlar eski Iğdır şehrini terk ederek Ağrı Dağının kuzeyindeki ovaya inmiş, yeni şehri Buharlı Sultanabatta kurmuşlardır. Şimdiki Iğdır’ın kurulduğu yer yer yer bataklık, kalmışlık, sazlık olup sıtma hastalığının yaygın olduğu sivrisinek yatağıydı.
Çalışkan Iğdır insanı gece günüz çalışıp, arklar ve dranjlar açıp bataklığı kurutup, sazlık ve kalmışlık alanları tasviye edip bağ bahçeli yeşil Iğdır ilini kurmuştur.
Aradan geçen 176 yıl sonra Iğdır Çarlık Rusya’nın işgaline düşmüş, 1840 yılında 7,2 ile 7,5 arasında ikinci büyük Ağrı Dağı depremi yaşanmıştır. Büyük patlama, heylan, lav ve ateş püskürten Ağrı dağı depremi sonucu Aras nehrinin akışı kesilmiş, geniş bir çevreyi etkileyen deprem sonucu, 10 bine aşkın can kayıbı yaşanmış, Ahura (Yenidoğan) yerleşimi yerle bir olmuştur. Bugün Ahura bölgesinde Yenidoğan köyü kurulmuştur. Deprem sonucu bölgede yaşayanlar ovaya Iğdır’a inmiştir.
Iğdır insanını sadece depremler değil düzensiz akış hızı olan Aras nehrinin zaman zaman taşması sonucu sık sık sel baskınları yaşanmıştır.
Iğdır şehrinde üçüncü deprem 1962 yılında 5,2 ile 5,8 arasında üçüncü bir deprem yaşanmıştır. Deprem sonucu kerpiç duvar toprak dam olan binlerce ev yıkılmış, 4 kişi vefat etmiştir. Yıkımın büyük olmasının sebebi evlerin depreme dayanıklı olmayan malzemeden yapılması, ovada yer altı su seviyesinin yüksek olması, planlı kentleşme ve yapılanmanın olmamasıdır.
Yapılan inceleme ve planlama sonucu şehrin Iğdır’ın güneyinde dağlık alana kurulması planlanmış, çeşitli sebeplerden ötürü maalesef bu plan gerçekleştirilememiştir.
Iğdır ili yaşadığı üç büyük deprem ve bir çok sel felaketi yaşamış, 89 yıl Rus işgalinde kalmış, Rusların 1917 yılında bölgeden çekilmesiyle de 1917-1920 yıllarında büyük Ermeni mezalimi ve Kaç Ha Kaç ile çok büyük göç vermiştir.
Iğdır ili gerek doğa ve gerekse yaşadığı işgallere çok büyük bedel ödeyen Batı Azerbaycan batan toprağından elimizde kalan yadigar çok önemli stratejik ve coğrafi konuma sahip Türk dünyasına açılan kapımız, cennetten bir köşe kutlu vatan toprağıdır.
Rufat GÜREL
Araştırmacı - Yazar