Yıl 1878.

Osmanlı tarihinin pek konuşulmayan, fakat bugünün siyaset anlayışını sorgulatan tuhaf bir ayrıntısı var.

Sultan II. Abdülhamid, 13 Şubat 1878'de Meclis-i Umûmî'yi süresiz tatil etti. Kānûn-ı Esâsî ise resmî devlet salnâmelerinde yayımlanmaya devam etti. Ortada anayasa vardı ama anayasal düzenin en önemli kurumlarından biri, parlamento, çalışmıyordu.

Üstelik bu durum yaklaşık otuz yıl sürdü!

Düşünün, anayasa devletin resmî yıllığında yerini koruyor, fakat milletin temsilcileri Mecliste yerlerini alamıyordu.

Tarihin garip bir cilvesi değil, devlet yönetiminin en ciddi çelişkilerinden biriydi bu. Bir hukuk metninin varlığı, o hukukun hayatta olduğu anlamına gelmiyordu.

Aradan neredeyse bir buçuk asır geçti.

Değişen rejimler, sınırlar, hükümetler oldu. Fakat değişmeyen bir siyasi alışkanlık kaldı: Devleti korumaktan söz ederken onu ayakta tutan ilkeleri ikinci plana itmek!

1748'de Montesquieu, Kanunların Ruhu adlı eserinde iktidarın sınırlandırılması gerektiğini anlatıyordu. Çünkü denetlenmeyen güç, kendi sınırlarını genişletmeye eğilimlidir. Ona göre siyasi özgürlüğün güvencesi, iktidarın başka iktidar güçleriyle dengelenmesiydi.

Mesele yalnızca kimin yönettiği değildi. Devletin hangi kurallarla yönetildiği ve yönetenlerin o kurallara bağlı kalıp kalmadığıydı.

Aslında İbn Haldun da dört asır önce Mukaddime'de başka bir pencereden benzer bir soruna eğilmişti. Devletin kuruluşunda belirleyici gördüğü asabiyet, toplumu bir arada tutan dayanışma ve ortak hareket etme gücüydü. Bu bağ zayıfladığında siyasi düzenin dayanakları da sarsılabiliyordu.

İbn Haldun'un anlattığı, bugünkü ulus devletin doğrudan tarifi değildir. Ancak bize önemli bir şey hatırlatır: Devleti ayakta tutan yalnızca kurumların büyüklüğü değil, toplumun o kurumlara duyduğu aidiyet ve güvendir.

Tarihimizin en ağır derslerinden biri de burada saklıdır.

Osmanlı Devleti'nin son döneminde nice kurtuluş reçetesi yazıldı. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük farklı tarihsel şartlarda farklı çözümler önerdi. Fakat fikirlerin ve reformların varlığı, askerî yenilgileri, ekonomik bağımlılığı ve siyasi çözülmeyi tek başına durdurmaya yetmedi.

1918'de Mondros Mütarekesi imzalandığında imparatorluk ağır bir yenilginin sonuçlarıyla yüzleşiyordu. 1919'da başlayan Millî Mücadele ise tarihin yönünü değiştirdi.

Mustafa Kemal Atatürk ve mücadele arkadaşları yalnızca işgal altındaki vatan topraklarını kurtarmadı. Egemenliğin kaynağını da değiştirdi.

1921 Anayasası, hâkimiyetin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu ilan etti. 1924 Anayasası'nın 102. maddesi, devlet şeklinin Cumhuriyet olduğuna ilişkin hükmün değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini düzenledi.

Dahası var!

Aynı anayasanın 103. maddesi, anayasa hükümlerinin herhangi bir gerekçeyle ihmal veya tatil edilemeyeceğini belirtiyordu.

1878'de anayasa rafta, Meclis tatildeydi. 1924'te ise Cumhuriyetin kurucuları anayasanın hiçbir bahaneyle işlemez hâle getirilemeyeceğini hükme bağlıyordu.

Bu iki tarih arasındaki fark, yalnızca bir yönetim değişikliği değil, egemenlik ve hukuk anlayışındaki köklü dönüşümdü.

Gelelim meselenin psikolojisine.

1950'li yıllarda psikolog Solomon Asch, insanlara basit çizgi uzunluklarını karşılaştırdığı deneyler uyguladı. Bazı katılımcılar, grubun bilerek verdiği yanlış cevaplara uydu. Gördükleriyle söyledikleri birbirinden ayrılmıştı.

Deney, insanın çoğunluğa uyma eğilimini gösteriyordu. Fakat herkes teslim olmamıştı; baskıya rağmen doğruyu söyleyenler de vardı.

Buradan bugünün siyasetçilerine psikolojik teşhis koyamayız. Ancak şu soruyu sormak zorundayız: Bir toplumda yanlış olduğuna inanılan bir uygulama karşısında susmak, ne zaman siyasi nezaket sayılmaya başlar?

İşte devletin fabrika ayarları meselesi burada önem kazanıyor.

Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu ilkeleri, siyasi şartlara göre sökülüp takılacak parçalar değildir. Anayasa'nın ilk dört maddesi, devletin Cumhuriyet niteliğini, demokratik ve laik hukuk devleti esasını, ülke ve millet bütünlüğünü güvenceye bağlamıştır.

Elbette hukuk geliştirilebilir, yönetim eleştirilebilir, vatandaşların hakları genişletilebilir. Üstelik Cumhuriyetin gücü, farklı düşünceleri hukuk içinde tartışabilmesindedir. Ancak anayasal gelişimle devletin kurucu esaslarını etkisizleştirmek aynı şey değildir.

Bizim savunduğumuz, kimsenin kökenini, dilini veya inancını inkâr eden bir anlayış değildir. Türkiye Cumhuriyeti çatısı altında bütün vatandaşların eşit hukukla yaşaması, ortak egemenliğin hiçbir siyasi pazarlığın konusu yapılmamasıdır.

Devlete sadakat, makamlara sadakat değildir. İktidarlar değişir, yöneticiler gelir geçer. Cumhuriyetin devamlılığı ise millet iradesine, hukuka ve kurumsal sorumluluğa dayanır.

Bu nedenle asıl sorgulanması gereken yalnızca devletin temel ilkelerini tartışmaya açanlar değil, bu tartışmalar karşısında hukuki sorumluluklarını hatırlamaktan kaçınanlardır.

Çünkü bir binanın sağlamlığından sorumlu olan mühendis, kolonların kesilmesini seyredip sonra da binanın geleceğine dair iyimser açıklamalar yapamaz!

Gelelim işin en eğlenceli, aslında en düşündürücü tarafına...

Birileri Cumhuriyetin taşıyıcı ilkelerine müdahaleyi ilerleme sayıyor. Birileri buna karşı çıkmayı çağ dışılık diye yorumluyor. Birileri de bütün bu manzaraya bakıp devletin bekasından söz ediyor.

Ne muazzam bir devlet aklı!

Kolonları sökmeye çalışanlar mimar, itiraz edenler inşaattan anlamayan cahil ilan ediliyor!

Oysa Cumhuriyet, üzerinde herkesin mühendislik denemesi yapabileceği bir şantiye değildir. Türk milleti de kendi kurduğu devletin kapısında müsaade bekleyen kiracı değildir.

Belli ki bazıları tarih okumaktan yorulmuş, doğrudan devlet mimarlığına soyunmuş!

Ne var ki mimarlık diplomasını nereden aldıkları meçhul; çizdikleri projede kolon yok, temel yok, statik hesap yok!

Ama tabelaları hazır:

“Cumhuriyeti güçlendirme ve devletin bekasını koruma projesi!”

İnsanın aklına ister istemez geliyor:

Beyler, siz restorasyon mu yapıyorsunuz, yoksa yıkım müteahhitliğine devletin bekası adını mı verdiniz?

Çünkü tarih bize bir şeyi açıkça öğretti:

Devlet kurmak için millet, irade, fedakârlık ve tarih bilinci gerekir. Devletin temeline kazma vurmak içinse bunların hiçbirine ihtiyaç yoktur.

Yalnız küçük bir sorun var!

Tapu Türk milletinin, mülk Cumhuriyetin, anayasa ortada...

Bizim müteahhitlerin elinde ise yalnızca kazma var!

Bir de utanmadan temel atma töreni düzenlemeye kalkarlarsa şaşırmam.

Yalnız kurdeleyi kesmeden önce bir zahmet projeyi göstersinler. Millet, restorasyon diye yıkım ruhsatı imzalamaz! Demediler denilmesin!

Ne mutlu Türk'üm diyene!