Yaygın etimolojik açıklamaya göre adları Arapça bir sözcüğe dayanır ve bu sözcük, Arapçada Türkmen sözcüğünün çoğuludur. Karapapak Türklerinin dili ve kültürü Azerbaycan Türkleriyle ortak özellikler taşır. Dilleri ortak Oğuz Türkçesi özelliklerine sahiptir.

Terekemeler Oğuz boyuna mensup olup bazı yerlerde Kıpçak Türkleri oldukları da söylenmektedir. Ancak akademik olarak Terekemeler Oğuz boyuna mensuptur. Karapapak adının kaynağı, siyah koyun veya kuzu derisinden yapılmış başlıklar giymeleriyle ilişkilendirilmiştir. Konuştukları Türkçe, Türkiye Türkçesinin doğu ağızlarıyla bağlantılıdır.

Terekemeler cesur, savaşçı, misafirperver, esprili, millî ve manevi bağları çok güçlü insanlardır. Terekemelerin çoğu tarım ve hayvancılıkla uğraşır, göçebe yaşam sürerlerdi. Tabii, kentleşmeyle birlikte bu durum büyük ölçüde değişmiştir.

Terekemelerin başlıca tarihî yerleşim yerleri Gürcistan’ın Borçalı, Azerbaycan’ın Kazak ve Gence bölgeleri, Rusya’nın Dağıstan bölgesi, Kazakistan ve İran’ın Sulduz bölgeleridir.

Karapapak Türkleri, Rusların Güney Kafkasya’yı işgali ve 1828 Türkmençay Antlaşması sonrasında gördükleri baskılar yüzünden Anadolu’ya göç etmeye başladılar. Türkiye’de Kars, Iğdır, Ağrı, Erzurum, Muş, Sivas ve Amasya başta olmak üzere Türkiye’nin birçok yerine yerleştiler.

Iğdır iline Terekemelerin göçü, Rusların Güney Kafkasya’ya hâkim olmasıyla başladı. Yaşadıkları baskılar sonucunda Aras Nehri’ni geçerek Iğdır’a geldiler. Bir kısmı burada kalıcı oldu, bir kısmı ise başka şehirlere göç etti.

Daha Rus yönetimi döneminde Pırço’da (Saraçlı) Terekemeler vardı. Ayrıca Ahura, Tezharaba, Gödekli, Hacıağa ve Tezeköy gibi köylerde de Terekeme aileleri bulunuyordu. Iğdır tarafında ise Hakveyis ve Evci köylerinde Terekemeler yaşıyordu.

Iğdır’da yaşayan Terekemelerin bir kısmı Ağrı ili Mengeser köyü ile Yoncalı köyüne yerleşti. 1920 yılında Iğdır işgalden kurtulunca Iğdır’daki Ermeniler Ermenistan’a geçtiler. O zamanlar Iğdır merkezdeki Buharlı Mahallesi, Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı bir yerdi. Ermeniler gidince boşalan ev ve tarlalara çoğunlukla Terekemeler yerleşti.

Mihrali Bey, Karapapak-Terekemelerin en önemli halk kahramanıdır. Karapapak-Terekeme Türklerinden oluşan 6., 7. ve 40. Hamidiye Süvari Alayları teşkil edilmiştir. Özellikle 40. Hamidiye Süvari Alayı’nı Mihrali Bey kurmuş ve yönetmiştir. Mihrali Bey, askerî faaliyetleri, gösterdiği kahramanlıklar ve yaptığı hizmetlerle Karapapak-Terekeme tarihinin öne çıkan isimlerinden biri olmuştur.

Iğdır’ın Baharlı Mahallesi’ndeki Terekemelerin büyük bir kısmı akrabadır. Baharlı mahallesinin ilk muhtarı İrevan doğumlu emekli polis memuru Bedir Taşan’ın babasının amcası merhum Nesip oğlu Nesir Taşan’dır. Baharlı mahallesine çok emeği geçmiştir. Mekanı cennet olsun. Mezarı Hüsnü Bingöl’ün yanındadır. Baharlı Mahallesi’nin, Terekemelerin ve Iğdır’ın ileri gelenlerinden biri de merhum Ali Eşref Başaran Bey’dir. Kendisi Erivan’dan Ağrı’nın Mengeser köyüne, oradan da Iğdır’a gelerek Baharlı Mahallesi’ne yerleşmiştir.

Ali Eşref Başaran, Iğdır’ın yakın tarihinde yalnızca renkli kişiliğiyle hatırlanan bir insan değildi. O, şehrin siyasal, ekonomik ve toplumsal hayatında uzun yıllar etkili olmuş önemli bir aktördü. Mahalle muhtarlığından belediye meclisi ve encümen üyeliğine, Pamuk Tarım Satış Kooperatifleri yönetiminden siyasi parti kademelerine kadar uzanan geniş bir alanda görev aldı. Her kesimden insanla ilişki kurabilmesi ve farklı çevrelerle dostluğunu sürdürebilmesi, onu yaşadığı dönemin en tanınan simalarından biri hâline getirmiştir.

Iğdır’a büyük katkıları ve emeği olan Terekeme vatandaşlarımızdan bir diğer önemli şahsiyet de Hüsnü Bingöl’dür. Kendisi, 1932-1954 yılları arasında Iğdır’da görev yapmış olan Türk istihbarat teşkilatı (MAH/MİT) mensubu, müfettiş ve efsanevi bir istihbarat şefidir.

Serhat Iğdır’ımıza değer katan Iğdırlı can hemşehrilerim Karapapak-Terekeme kardeşlerime ve tüm Karapapak-Terekemelere kucaklar dolusu selam olsun.

Rufat GÜREL

Tarihçi - Yazar