Modern bir kent simgesinin ötesinde..  

Antik çağdan günümüze uzanan kültürel bir sembol 

Bugün Denizli denildiğinde akla ilk gelen simgelerden biri hiç kuşkusuz Denizli horozu. Güçlü ötüşü, dik duruşu ve kendine has görüntüsüyle kentin kültürel kimliğinin bir parçasına dönüşen horozun, aslında yalnızca bugünün değil, binlerce yıllık bir geçmişin de sembolü olduğu anlaşılıyor. Laodikya Antik Kenti’nde çıkarılan horoz kabartmaları, Denizli horozunun izlerini yaklaşık iki bin yıl öncesine kadar götürüyor. 

“Lykos’un Antik Yüzleri” sergisinde yer alan gladyatör horoz kabartmaları, şehrin bugünkü sembolü üzerine yeniden düşündüryor. Mermer üzerine işlenmiş iki dövüş horozu… Birinin altında ise zaferi simgeleyen bir palmiye dalı yer alıyor. İlk bakışta sıradan bir hayvan figürü gibi görünen bu kabartma, aslında antik dünyanın inançlarını, güç anlayışını ve sembollerini taşıyan önemli bir anlatı sunuyor. 

Laodikya kazılarında bulunan bu kabartmalar yeni keşfedilmiş eserler değil. Kazı çalışmalarını yürüten Celal Şimşek ve ekibi tarafından 2005 yılında gün yüzüne çıkarılmıştır. Ancak aradan geçen zamana rağmen bu figürler hâlâ dikkat çekmeye devam ediyor. Çünkü horoz, antik dünyada yalnızca bir kümes hayvanı değildi; güç, koruyuculuk, savaşçılık, bereket ve yeniden doğuşun sembolüydü. 

Antik çağ insanı için horozun ötüşü, gecenin sona erişini ve günün başlangıcını haber veriyordu. Bu nedenle ışığın, aydınlığın ve yaşamın temsilcisi kabul ediliyordu. Güçlü sesiyle kötü ruhları uzaklaştırdığına inanılıyor, bazı toplumlarda kutsal bir hayvan olarak görülüyordu. Hatta kimi anlatılarda, horozlara öldüklerinde sahipleri tarafından mezar taşı yaptırıldığı bile biliniyor. 

Horoz motifi, birçok uygarlığın inanç dünyasında kendine yer bulmuştu. Mısır’da bazı tanrılara horoz adandığı, özellikle yeraltı ve ölümle ilişkilendirilen kültlerde beyaz ya da sarı horozların kurban edildiği biliniyor. Persler için ise horoz, savaşçı ruhun bir simgesiydi. Karanlığı dağıtan ötüşü nedeniyle kötülüklere karşı koruyucu kabul ediliyordu. Zaten bazı kaynaklarda horoz için “Pers kuşu” ifadesinin kullanılması da bundan kaynaklanıyor. 

Yunan dünyasında ise horozun bambaşka anlam katmanları vardı. Cesaretin, rekabetin ve savaşçı ruhun sembolüydü. Horoz dövüşleri önce sportif bir eğlence olarak ortaya çıkmış, zamanla aristokrat çevrelerin ilgi gösterdiği önemli gösterilere dönüşmüştü. M.Ö 2.yüzyılda başlayan bu müsabakalar, MS 4. yüzyıla gelindiğinde profesyonel bir yapıya kavuşmuştu. Antik çağ insanı için dövüş horozları yalnızca hayvan değil, savaşın ve mücadelenin küçük birer temsilcisiydi. 

Mitolojik anlatılar da bu sembolizmi besliyor. Bir Yunan efsanesine göre savaş tanrısı Ares ile aşk tanrıçası Afrodit gizlice buluşurken, Ares’in arkadaşı Alektryon güneş doğmadan onları uyarmakla görevlendirilir. Ancak Alektryon bir gece uyuyakalır ve iki sevgili Olimpos tanrılarına yakalanır. Buna öfkelenen Ares, Alektryon’u horoza dönüştürür. O günden sonra horoz, her sabah güneşin doğuşunu haber vermekle cezalandırılır. Bu hikâye, horozun neden uyanıklık, nöbet ve savaşçılıkla ilişkilendirildiğini de açıklar. 

Horozun savaşçı kimliği, Athena kültünde de karşımıza çıkar. Athena’nın bazı tasvirlerinde tanrıçanın yanında horoz figürleri yer alır. Bu figürler koruyuculuğu, mücadeleyi ve savaş ruhunu simgeler. İşte tam da bu nedenle, Laodikya’daki dövüş horozu kabartmalarının bulunduğu alanın Athena Tapınağı çevresiyle bağlantılı olması dikkat çekici kabul ediliyor. Elbette bu durum kesin bir yargı sunmuyor. Çünkü Laodikya’da Athena daha çok dokuma ve koruyuculuk yönüyle öne çıkan bir tanrıçaydı. Kentin ticari kimliği nedeniyle Athena’nın savaşçı yönünden çok barışçıl tarafı ön plana çıkarılmıştı. Yine de dövüş horozlarının Athena kültüyle ilişkilendirilmesi ihtimali, araştırmacıların üzerinde düşündüğü konulardan biri olmaya devam ediyor. 

Laodikya’da bulunan kabartmanın en dikkat çekici ayrıntılarından biri ise palmiye dalıdır. Antik Yunan ve Roma sanatında palmiye dalı zaferin simgesiydi. Tıpkı gladyatörlere verilen ödüller gibi… Kabartmada palmiye yaprağının horozlardan birinin altında gösterilmesi, bu dövüşün bir galibini işaret ediyor olabileceğini düşündürüyor. Yani karşımızdaki sahne yalnızca iki hayvanın mücadelesi değil; güç, üstünlük ve zafer fikrinin taş üzerine işlenmiş bir ifadesidir. 

Üstelik kabartmalardaki horoz figürleriyle bugünkü Denizli Horozu arasında dikkat çekici benzerlikler bulunuyor. Güçlü boyun yapısı, geniş göğüs, dik duruş ve mücadeleci görünüm… Bütün bunlar, Denizli horozunun yalnızca modern bir kent simgesi olmadığını; antik çağdan günümüze taşınan kültürel bir hafızanın devamı olduğunu düşündürüyor. 

Belki de bu yüzden Denizli horozu yalnızca bir hayvan değil; aynı zamanda bu coğrafyanın belleğidir. Sabahın ilk ışığını haber veren sesiyle, iki bin yıl önce de bugün olduğu gibi insanların hayatında yer alan kadim bir semboldür.

Haber ve Fotoğraflar : Meliha KALLİMCİ